Vía: https://encomun.es/2026/09/27/pedras-que-comparten-memoria/
PEDRAS QUE COMPARTEN MEMORIA.
O esgrafiado galego como eco da arte rupestre na fachada atlántica
MAR LÓPEZ SOTELO
Presidenta da Asociación Esgrafiado Galego
“Hoxe pechamos as maletas en Galicia, pero deixamos o corazón aberto a todo o que está por vir. Este caderno de viaxe nace aquí, na esquina verde do mundo que nos viu medrar, como testemuño dunha viaxe que sempre soñamos facer xuntos.
Cruzamos o mar perseguindo ese fío invisible que une a nosa terra coas paisaxes indómitas de Escocia. Queremos que os recordos se enchan da choiva miúda de Edimburgo, do vento salvaxe na illa de Skye e do reflexo dourado dos lagos ao solpor. Pero, sobre todo, para lembrar as miradas cómplices no medio da nada, as mans entrelazadas contra o frío das Highlands e a certeza de que camiñar ao teu carón é, e sempre será, a miña aventura favorita.”
Hai un fío invisible, tecido con brétema e lendas milenarias, que une para sempre o verde da nosa Galicia cos cantís salvaxes de Escocia.
Cruzar o océano cara a esas terras de castelos e lendas non é só emprender unha viaxe; é buscar o noso propio reflexo no verde dos seus vales e no misterio dos seus lagos.
As conexións culturais e históricas entre Galicia e a Fachada Atlántica non só se sustentan nos mitos medievais, senón tamén nunha herdanza material tanxible. Durante a Idade do Bronce, esta zona funcionou como unha densa rede de intercambio marítimo na que ideas, metais e iconografía viaxaban de costa a costa. Este fluxo cultural deixou unha pegada que pervive de forma espontánea na arquitectura popular.
En López (2023) inténtase demostrar esta conexión ao formular catro teses sobre a arte do esgrafiado en Galicia. A decoración xeométrica e historiada de cal e area garda unha sorprendente analoxía coa arte rupestre e coa simboloxía prehistórica compartida con rexións como Escocia. Este estudo analiza como os gravados nos muros galegos actúan como un firme elo dunha milenaria tradición estética e comercial atlántica.
Galicia e Escocia comparten unha profunda conexión arraigada no seu pasado celta, na súa cultura atlántica e nas súas tradicións comúns. En primeiro lugar, están a arpa e a gaita: aínda que a gaita é un símbolo por excelencia de Escocia, tamén forma parte fundamental da identidade musical tradicional de Galicia. Así mesmo, na mitoloxía existen paralelismos sorprendentes, como a crenza na Santa Compaña en Galicia e as procesións de ánimas similares presentes no folclore de países celtas como Escocia e Irlanda. Por outra banda, os festivais comparten raíces en celebracións ancestrais vinculadas ao final do verán ou ao ciclo agrario, como o Samaín. Como marco xeral, a paisaxe e o clima de ambas rexións presentan un contorno natural moi similar, con costas escarpadas, verdes vales, cantís e unha forte presenza da néboa e da choiva, o que xera unha atmosfera atlántica moi recoñecible. Ademais, a relación co mar e coa pesca define o modo de vida e a identidade tanto dos galegos como dos escoceses.
Os lazos históricos e mitolóxicos entre Galicia e Escocia son reais, pero a ciencia moderna cambiou a maneira de explicalos. Hoxe en día sabemos que estes vínculos non se deben a unha única raza “celta” que viaxou dun lado para outro. En realidade, explícanse por unha rede de comercio marítimo prehistórico que uniu as costas do Atlántico e por lendas medievais compartidas.
Aquí analizamos os datos históricos e mitolóxicos explicados de forma sinxela e acompañados dos artigos científicos como referencia para este estudo.
O LAZO MITOLÓXICO: O REI BREOGÁN E A ORIXE DOS ESCOTOS
O vínculo de historias compartidas máis famoso nace na Idade Media.
En Escocia e Irlanda escribiuse o famoso libro Leabhar Gabhála Éireann (Libro das Invasións), que combina antigas tradicións orais pagás dos celtas coa cronoloxía bíblica cristiá para integrar Irlanda na historia universal.
O libro estrutura a historia a través de seis grandes invasións. A dos milesios corresponderíase coa invasión do pobo dos celtas gaélicos, cunha forte tradición que os vincula con Brigantia/A Coruña. Conta a historia que un xefe celta chamado Breogán construíu unha gran torre en Galicia (que a lenda identifica como a Torre de Hércules, na Coruña). Desde o alto, o seu fillo Ith viu ao lonxe unha illa verde: Irlanda. Os descendentes de Breogán, coñecidos como os “Fillos de Mil”, viaxaron cara ao norte para poboar esa illa. Tempo despois, algúns deses mesmos poboadores navegaron desde Irlanda cara ao norte de Gran Bretaña para fundar o reino dos escotos (a actual Escocia).
Segundo Alberro (2006), mesmo o documento oficial da independencia de Escocia do 6 de abril de 1320, a Declaración de Arbroath, menciona con orgullo que os seus antepasados viñeron da “Gran Escitia”, pasando por España. Heródoto descríbeos fisicamente como persoas de ollos moi azuis e cabelos pelirroxos. O documento orixinal perdeuse, pero a copia oficial selada consérvase no Arquivo Nacional de Escocia, en Edimburgo.
Un estudo da Universidade de Wisconsin explícanos detalladamente como os intelectuais utilizaron os mitos medievais para unir a identidade cultural de Galicia coa de Irlanda e Escocia.
O LAZO HISTÓRICO E ARQUEOLÓXICO: A IDADE DO BRONCE ATLÁNTICO
A arqueoloxía demostra que os habitantes prehistóricos de Galicia e de Escocia non estaban illados. Durante a Idade do Bronce Atlántico, o océano non era unha barreira, senón unha autoestrada.
Os pobos do noroeste de España, Bretaña, Irlanda e Escocia comerciaban intensamente con metais como o estaño e o ouro. Isto fixo que compartisen formas de vida semellantes, como a construción de castros (poboados fortificados con casas circulares) e símbolos artísticos gravados nas rochas, como espirales ou círculos concéntricos.
Alberro (2008) recolle as evidencias de torques de ouro, cascos e restos lingüísticos agrarios comúns que demostran a fortísima conexión material entre o noroeste peninsular e as Illas Británicas.
O LAZO XENÉTICO: QUE DI O ADN SOBRE OS “CELTAS”?
Nos últimos anos, as análises de ADN descubriron algo sorprendente: non existe un “xene celta” único.
Os recentes estudos de Lalueza, Fox et al. (2025) demostran que a cultura celta (linguas, música e arte) se transmitiu mediante intercambios culturais entre pobos e non porque unha gran tribo invadise a outra. Porén, si existe unha conexión xenética moi antiga. A liñaxe xenética máis común en Galicia (o chamado marcador R1b) é a mesma que predomina en Escocia, Irlanda e Gales. Este marcador, que só se transmite de pais a fillos varóns, permite aos científicos rastrexar as migracións humanas e as orixes das poboacións modernas. Porén, a ciencia descubriu que este marcador non chegou cos celtas na Idade do Ferro, senón moito antes (arredor do 2.000 a. C.), cos movementos de pastores nómades procedentes das estepas, que se mesturaron coas poboacións atlánticas.
Estes estudos de xenómica antiga analizan como se expandiron as linguas e as culturas pola fachada atlántica (Francia, Gran Bretaña e Iberia) mediante mesturas de poboacións desde o período da cultura do Vaso Campaniforme, un fenómeno arqueolóxico prehistórico de enorme relevancia que se desenvolveu en Europa entre o Calcolítico e os inicios da Idade do Bronce, aproximadamente entre o 2900 a. C. e o 1800 a. C. Non se tratou dun único imperio, senón dunha rede de intercambio cultural, tecnolóxico e comercial que unificou boa parte de Europa. A decoración destas vasillas era profusa e xeométrica, realizada mediante a técnica do impreso (marcando cordas ou cunchas sobre a arxila fresca) ou da incisión (rañando a superficie). Esta unión cultural foi analizada en In the Name of Ossian: Celtic Galicia and the Brothers from the North (2019-2026), publicado na revista científica Social Identities.
A RUTA DO ESTAÑO E DO OURO: O MOTOR DO COMERCIO ATLÁNTICO
O bronce fabrícase mesturando cobre e estaño. Aínda que o cobre era relativamente común, o estaño era moi escaso en Europa. Os grandes xacementos atopábanse no noroeste da península Ibérica (Galicia e o norte de Portugal), no suroeste de Gran Bretaña, en Cornualles e en zonas de Escocia.
Os mariñeiros prehistóricos percorrían a costa e cruzaban o mar en embarcacións de madeira e coiro para intercambiar estes metais. Galicia funcionaba como un nó comercial onde non só se extraían metais, senón que tamén se intercambiaban machadas de bronce, xoias de ouro e ferramentas de prestixio coas Illas Británicas.
Alberro (2008) describe como funcionaba a Provincia Atlántica (zona que englobaba Galicia, Bretaña, Irlanda e Escocia), detallando o achado de torques de ouro e armas idénticas en ambas rexións, o que demostra un comercio constante ao longo de tres milenios.
A ARTE RUPESTRE: “MAPAS” E SÍMBOLOS DOS MARIÑEIROS
Unha das probas máis sólidas destas rutas non son os obxectos de metal, que a miúdo eran fundidos, senón os “petróglifos” (gravados en pedra). Tanto nos vales de Galicia como nos outeiros de Escocia existen milleiros de rochas gravadas co mesmo símbolo exacto: os cup and ring marks, marcas de cazoleta e aneis, círculos concéntricos con puntos no centro e unha liña que os atravesa. Son unha das formas máis comúns e misteriosas de arte rupestre prehistórica. Atópanse gravadas en rochas ao aire libre e en monumentos megalíticos, principalmente na fachada atlántica de Europa. Kilmartin Glen, en Escocia, e o Parque Arqueolóxico de Campo Lameiro, en Galicia, son bos exemplos destes gravados, datados durante o Neolítico final e a Idade do Bronce, entre o 3500 a. C. e o 1500 a. C.
Ademais, un descubrimento recente publicado na prestixiosa revista PLOS ONE (Public Library of Science), demostrou que os gravados de barcos prehistóricos achados no noroeste de España e no norte de Europa comparten os mesmos deseños de temóns, remos e decoracións sagradas, como símbolos solares. Isto confirma que os navegantes compartían unha mesma tecnoloxía naval e unha mesma relixión do mar. Ling J. et al. (2026) utilizan escaneos 3D para demostrar que as comunidades da fachada atlántica peninsular estaban estreitamente interconectadas co norte de Europa entre o 1300 a. C. e o 800 a. C., compartindo iconografía cosmolóxica e deseños de embarcacións comerciais.
REDES SUPERPOSTAS FRONTE A UNHA “CULTURA ÚNICA”
A arqueoloxía actual non prefire falar dun imperio “celta” comercial organizado, senón dunha rede fluída de trocos locais interconectados. Un mariñeiro galego quizais non viaxaba ata a Escocia máis profunda nunha única viaxe, senón que comerciaba con Bretaña (Francia), os bretóns con Cornualles e estes con Escocia e Irlanda. Este efecto “dominó” permitía que a tecnoloxía, os metais e as ideas culturais viaxasen miles de quilómetros con enorme rapidez. Mathews (2020) reconceptualiza a Idade do Bronce Atlántico como unha rede dinámica de rutas marítimas na que cada comunidade mantiña a súa identidade local independente, pero participaba nunha rede de intercambio de artefactos moi fluída a nivel europeo.
Percorrer as Provincias Atlánticas permitiume, de novo, inferir que a arte do Esgrafiado en Galicia é o reflexo perfecto dos lazos atlánticos que nos unen con Escocia e Irlanda, servindo como un “lenzo de pedra” que conecta o noso pasado prehistórico.
O traballo de investigación publicado en Esgrafiado Galego. Un museo ao aire libre (2023) é clave para isto. O mapa arqueolóxico realizado sobre esta arte coincide de forma abraiante coas zonas de maior densidade de petróglifos; son exactamente as mesmas rexións costeiras onde triunfou a cultura do Vaso Campaniforme e onde hoxe predomina o marcador xenético R1b.
Con esta investigación preténdese demostrar que a expresión artística do Esgrafiado, con debuxos xeométricos, mallas, espirais ou debuxos antropomorfos en Galicia, garda unha profunda similitude coa arte rupestre ancestral do arco atlántico.
Dado que as sociedades que os crearon non deixaron rexistros escritos, o seu significado real segue a ser un dos maiores enigmas da arqueoloxía: mapas estelares e astronomía, uso ritual ou relixioso, marcadores territoriais ou símbolos sagrados da natureza. O interese por descifrar estes enigmas permite manter a esperanza de que novos achados arqueolóxicos ou estudos científicos consigan desvelalos.•
